Türk hukukunda dört tür nafaka vardır: dava süresince ödenen tedbir nafakası, boşanmadan sonra çocuk için ödenen iştirak nafakası, yoksulluğa düşecek eş için ödenen yoksulluk nafakası ve boşanmadan bağımsız istenebilen yardım nafakası. Miktar, yükümlünün ödeme gücü ile alacaklının ihtiyacı arasındaki dengeye göre belirlenir.
Dört nafaka türü
| Tür | Kanun | Kime | Ne zaman |
|---|---|---|---|
| Tedbir nafakası | TMK m. 169 | Eşe ve/veya çocuğa | Dava açılışından kararın kesinleşmesine kadar |
| İştirak nafakası | TMK m. 182 | Çocuğa (velayeti alan eşe ödenir) | Boşanmadan sonra, çocuk ergin olana kadar |
| Yoksulluk nafakası | TMK m. 175 | Yoksulluğa düşecek eşe | Boşanmadan sonra, süresiz |
| Yardım nafakası | TMK m. 364 | Altsoy, üstsoy ve kardeşlere | Boşanmadan bağımsız, her zaman |
Tedbir nafakası
Dava açıldığı anda hâkim tarafından talep olmasa dahi kendiliğinden hükmedilebilir. Amacı, yargılama süresince eş ve çocukların geçimini güvence altına almaktır. Boşanma kararı kesinleştiğinde kendiliğinden sona erer ve yerini iştirak/yoksulluk nafakasına bırakır.
İştirak nafakası
Çocuğun bakım, eğitim ve sağlık giderlerine katılım payıdır. Önemli özellikleri:
- Çocuğun hakkıdır; anne veya baba bu haktan feragat edemez. Protokolde “iştirak nafakası talep etmiyorum” maddesi geçersizdir.
- Velayeti kendisine verilmeyen taraf öder, ancak alacaklı hukuken çocuktur.
- Talep edilmese bile hâkim kendiliğinden hükmedebilir.
- Kural olarak çocuk 18 yaşını dolduruncaya kadar ödenir.
Yoksulluk nafakası
Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan eşe, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla ödenir. İki temel sınır vardır:
- Ağır kusurlu eş yoksulluk nafakası isteyemez.
- Talep edilmezse hâkim kendiliğinden hükmedemez; dava dilekçesinde talep edilmesi zorunludur.
Yoksulluk nafakası süresizdir; ancak bu, ömür boyu değişmeden ödeneceği anlamına gelmez — koşullar değişirse kaldırılabilir veya azaltılabilir.
Yardım nafakası
Boşanmadan bağımsızdır. Yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek altsoy, üstsoy ve kardeşlere karşı, refah içinde bulunanlara yüklenir. Ergin olup eğitimi devam eden çocuğun anne-babasından talep ettiği nafaka da bu kapsamdadır.
Nafaka miktarı nasıl belirlenir?
Kanunda sabit bir tarife veya oran yoktur. Hâkim şu ölçütleri birlikte değerlendirir:
- Yükümlünün geliri ve ödeme gücü: SGK kayıtları, maaş bordrosu, vergi beyanı, tapu ve araç kayıtları üzerinden araştırılır.
- Alacaklının ihtiyacı: Barınma, gıda, sağlık, ulaşım giderleri.
- Çocuğun yaşı, eğitim durumu ve özel ihtiyaçları: Okul çağındaki çocuk ile bebek için belirlenen tutar farklıdır.
- Tarafların sosyal ve ekonomik durumu: Evlilik süresince sürdürülen yaşam standardı.
- Hakkaniyet ilkesi: Nafaka, yükümlüyü yoksulluğa düşürecek düzeyde olamaz.
Mahkeme, tarafların ekonomik durumunu tespit için kolluk aracılığıyla sosyal ve ekonomik durum araştırması yaptırır.
Nafakanın artırılması
Nafaka miktarı iki yolla güncellenir:
1. Kararda artış ölçütü varsa otomatik. Karar veya protokolde “her yıl TÜFE yıllık değişim oranında artırılır” gibi bir ölçüt varsa, nafaka o oranda kendiliğinden artar; yeni dava gerekmez. Güncel tutarı nafaka artış hesaplama aracımızdan hesaplayabilirsiniz.
2. Ölçüt yoksa nafaka artırım davası. Tarafların ekonomik durumundaki değişiklik ve hakkaniyet gerektirdiğinde açılır (TMK m. 176/4). Dava aile mahkemesinde görülür ve nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.
Nafakanın kaldırılması veya azaltılması
Yoksulluk nafakası şu hâllerde kendiliğinden sona erer (TMK m. 176/3):
- Nafaka alacaklısının yeniden evlenmesi
- Taraflardan birinin ölmesi
Şu hâllerde ise mahkeme kararıyla kaldırılır:
- Alacaklının evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşaması
- Yoksulluğunun ortadan kalkması (iş bulma, miras, düzenli gelir)
- Haysiyetsiz hayat sürmesi
İştirak nafakası ise çocuk ergin olduğunda kendiliğinden sona erer; yükümlünün gelirinin belirgin biçimde düşmesi hâlinde azaltılması istenebilir.
Nafaka ödenmezse
Ödenmeyen nafaka için iki yol birlikte işletilir: birikmiş alacak için ilamlı icra takibi, ödememenin sürmesi hâlinde tazyik hapsi talebi (İİK m. 344). Bu konuyu ayrı bir yazıda ayrıntılı ele alacağız.
Sık sorulan sorular
Nafaka türleri nelerdir? Dört tür nafaka vardır: dava süresince ödenen tedbir nafakası (TMK m. 169), boşanmadan sonra çocuk için ödenen iştirak nafakası (TMK m. 182), yoksulluğa düşecek eş için ödenen yoksulluk nafakası (TMK m. 175) ve boşanmadan bağımsız olarak altsoy, üstsoy ve kardeşler arasında istenebilen yardım nafakası (TMK m. 364).
Nafaka miktarı neye göre belirlenir? Hâkim; nafaka yükümlüsünün geliri ve ödeme gücü ile alacaklının ihtiyaçlarını, çocuk varsa yaşını, eğitim ve sağlık giderlerini, tarafların sosyal ve ekonomik durumunu birlikte değerlendirir. Nafaka yükümlüsünün gelirini aşan, onu yoksulluğa düşürecek bir tutara hükmedilemez.
Çalışan kadın nafaka alabilir mi? Çalışıyor olmak tek başına nafaka hakkını ortadan kaldırmaz. Yoksulluk nafakasında ölçüt, boşanma nedeniyle yoksulluğa düşülüp düşülmeyeceğidir; düzenli ve yeterli geliri bulunan eş yoksulluğa düşmüş sayılmaz. İştirak nafakası ise çocuğun hakkıdır ve velayeti alan eşin gelirinden bağımsız olarak istenebilir.
Nafaka her yıl otomatik artar mı? Yalnızca mahkeme kararında veya protokolde bir artış ölçütü (örneğin TÜFE yıllık değişim oranı) belirtilmişse otomatik artar. Ölçüt yoksa nafakayı güncellemek için nafaka artırım davası açmak gerekir.
İştirak nafakası ne zamana kadar ödenir? Kural olarak çocuk ergin olana (18 yaşını doldurana) kadar ödenir. Çocuk ergin olduktan sonra eğitimi devam ediyorsa, eğitim süresince yardım nafakası (TMK m. 364) talep edilebilir; bu talep çocuk tarafından açılacak ayrı bir davaya konu olur.